Η Δημοκρατία δεν διδάσκεται: την εμπνέεις, τη μεταδίδεις βιωματικά. Την υπερασπίζεις κάθε στιγμή. Την καταλύεις κάθε στιγμή. Με τις επιλογές σου, εντός και εκτός τάξης για τον εαυτό σου, για τα παιδιά, για τις/τους συναδέλφους, τους γονείς, την κοινότητα, τη χώρα. Είναι ταξίδι ταυτόχρονα εσωστρεφές και εξωστρεφές, διαρκές και ψυχοφθόρο, διαρκές κι αναζωογονητικό.

Κάθε μικρή πράξη συλλογικότητας που στηρίζεται στο μέτρο και στην αποδοχή και το σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι πράξη δημοκρατίας. Αλλά πως προετοιμάζω κι ενδυναμώνω τον εαυτό μου ώστε να μπορώ να λειτουργώ δημοκρατικά στην τάξη;

Ο καθένας και η καθεμιά παίρνει ανάσες και συγκεντρώνει ενέργεια αλλιώς. Η ψυχική ανθεκτικότητα είναι ζήτημα επιλογής και άσκησης, αλλά και κοσμοθεωρίας. Είναι η προσωπική μας Ασκητική.

Η Δημοκρατία θέλει χρόνο. Αν με απορροφά η γραφειοκρατία, οι πάμπολλες δράσεις για το φαίνεσθαι που έχω αφεθεί να με πείσουν πως είναι απαραίτητες, οι υποχρεώσεις και τα καθήκοντα, αναπόφευκτα θα γίνω συγκεντρωτικός, θ’  ακούω λιγότερο, θα χάσω κάθε αυθορμητισμό, θα ελέγχω περισσότερο και διαρκώς. Θα συμβαίνει η ζωή γύρω μου κι εγώ θα είμαι μονάχα ένας υπάλληλος. Με το κεφάλι σκυφτό και την καρδιά συμβατικά ζωντανή σαν ένα γρανάζι καλοκουρδισμένης μηχανής.

Η Δημοκρατία θέλει συγκέντρωση. Εστίαση, Στοχασμό. Προσωπικότητα. Αυτοσεβασμό. Αξιοπρέπεια. Αν με καταπίνουν οι οθόνες και η επιφανειακή επικοινωνία και αλληλεπίδραση θα γίνω απρόσεκτος, επιδερμικός, θα βαριέμαι εύκολα, θα είμαι συνεχώς ανικανοποίητος.

Οι εικόνες βερμπαλίζουν, οι λέξεις αποστάζουν. Η Δημοκρατία θέλει περισυλλογή και κριτική σκέψη. Σε αυτήν δεν μπορείς να εφησυχάζεις, δεν στα παρέχει όλα έτοιμα στο πιάτο. Οφείλεις να συμμετάσχεις, να εργαστείς, να προσφέρεις, να αναλάβεις ευθύνες, ενίοτε να στερηθείς για να την απολαμβάνεις και να την προσφέρεις και στους άλλους, μικρούς και μεγάλους.

Η Δημοκρατία θέλει μέτρο, ευθύνη, ουσία. Έχει κανόνες. Αλλά μπορεί και να αμφισβητεί κάθε εξουσία. Φυσικά και τη δική μας στην τάξη. Αυτό ας μην το ξεχνάμε ούτε λεπτό. Να αυτοαξιολογούμαστε ειλικρινά πριν μας αξιολογήσουν οι άλλοι. Για να βελτιωνόμαστε πρώτα για μας κι έπειτα για τους στόχους μας ως εμψυχωτές και μέντορες που είναι και η βασική εκπαιδευτική μας λειτουργία στο σύγχρονο κόσμο.

Η Δημοκρατία θέλει τα ΝΑΙ αλλά και τα ΟΧΙ της. Δίνει το δικαίωμα της επιλογής. Κι η επιλογή απαιτεί προσωπική βούληση και δέσμευση και υπευθυνότητα. Σοβαρότητα όχι σοβαροφάνεια. Όσο μικρός στην ηλικία κι αν είσαι. Δεν παίζουμε με τη Δημοκρατία. Είμαστε η Δημοκρατία.

Στην πραγματική Δημοκρατία το (φαινομενικά) ελάχιστο είναι πολύ. Χρόνο με το χρόνο διαπιστώνω πόσο πιο ουσιαστικό και πολύτιμο είναι το λίγο από το πολύ. Το λίγο και καλό, «οὐκ ἐν τῷ πολλῷ τὸ εὖ, ἀλλ᾿ ἐν τῷ εὖ τὸ πολύ»: δεν βρίσκεται στην ποσότητα η ποιότητα, το αντίθετο συμβαίνει.

Γεμίζεις ένα παιδικό δωμάτιο ή μία σχολική τάξη με του κόσμου τα παιχνίδια, ηλεκτρονικές συσκευές και υλικά. Τρέχεις το παιδί σου σε πλήθος δραστηριότητες μετά το σχολείο. Η καθημερινότητά του είναι, όπως και η δική σου, γεμάτη υποχρεώσεις και καθήκοντα. Κι όμως, τα αποτελέσματα αυτής της επιλογής μπορεί να είναι πενιχρά έως και αποκαρδιωτικά.

Στον αντίποδα αυτής της επιλογής υπάρχει και η άλλη, η όχι τόσο αστραφτερή και αναμενόμενη ή προσδοκώμενη από τους πολλούς. Απλά αφήνεις πάνω στο τραπέζι ένα μικρό, πράσινο ακόμη λεμόνι κι ένα κίτρινο φθινοπωρινό φύλλο. Αγγίζουν, οσφραίνονται, διαπιστώνουν. Συζητάς το πώς, το πότε, το γιατί.

Βάζεις ν’ ακουστεί το κυκλάμινο του Μίκη και του Γιάννη Ρίτσου. Νιώθουν, φαντάζονται, ονειρεύονται, εμπνέονται, τραγουδούν.

Έχεις στην έδρα το ποτήρι με το κλωνί βασιλικό του αγιασμού, που άρχισε να βγάζει ρίζες. Παρατηρούν, συμπεραίνουν, νοιάζονται, φυτεύουν.

Κόβεις ένα αμπελόφυλλο απ’ την κληματαριά του γείτονα και προτρέπεις τις παιδικές παλάμες να κάνουν «κόλλα το!» και να συγκριθούν μαζί του. Αποτυπώνουν κληματόφυλλα και παλάμες στο χαρτόνι και βάφουν με τις παλάμες, προσθέτουν λεπτομέρειες με τα πινέλα, εκφράζονται, στοχάζονται δημιουργούν.

Μπαίνουν στη σειρά για να βγουν «τρενάκι» στο διάλειμμα και τους λες να ξεκινά ο πιο χαμηλός και να τελειώνει ο πιο ψηλός. Συγκρίνουν, μετρούν, συμπεραίνουν, εμπεδώνουν.

Ξαπλώνεις τον ψηλότερο σε χαρτί μέτρου, σχεδιάζουν όλοι με τη σειρά τους από λίγο το περίγραμμά του και να σου ο γίγαντας Εγκέλαδος στην τάξη, με σώμα γεμάτο χρώματα και σχήματα και ζωή, που μπορεί ανά πάσα στιγμή να ταρακουνήσει και να ταρακουνηθεί, αλλά η δύναμή του είναι πλέον γνώση, ψυχραιμία κι αποδοχή. Συνεργάζονται, ενημερώνονται, μοιράζονται ευθύνες, μαθαίνουν να προστατεύονται και να προστατεύουν.

Λίγο πριν το σχόλασμα, προτείνεις στον πρώτο που κάθεται κοντά σου στην παρέα να πει μια λέξη. Όποια λέξη θέλει. Όποια του έρθει πρώτη στο μυαλό. Ο δεύτερος απαντά στο πού είναι η λέξη του πρώτου. Ο τρίτος στο τι κάνει. Ο τέταρτος στο με ποιους το κάνει. Ο πέμπτος στο αν είναι μέρα ή νύχτα. Ο έκτος στο ποιον ή τι μπορεί να συνάντησε στο δρόμο του. Ο έβδομος στο τι έγινε όταν…

Μέχρι να φτάσουμε στον τελευταίο της παρέας, μια ιστορία έχει ήδη γεννηθεί. Σκέφτονται, φαντάζονται, φτιάχνουν προτάσεις, εμπλουτίζουν την αφήγησή τους συνεχίζοντας ο ένας την ιδέα του άλλου, συναισθάνονται, γίνονται ομάδα. Αποχαιρετούν με ηρεμία, με ενθουσιασμό, με χαμόγελο.

Σχόλασαν. Η ενέργειά τους έχει αποτυπωθεί στο χώρο. Αύριο θα το πιάσουμε πάλι από εκεί που το αφήσαμε. Χτίζοντας με υπομονή, με υπευθυνότητα, με λογισμό και μ’ όνειρο, με πίστη στη δύναμη του (φαινομενικά) ελάχιστου, που τελικά είναι πολύ.

Έχουν όλοι εκφραστεί. Έχουν συνεργαστεί, παραμένοντας ο ξεχωριστός εαυτός τους. Έχουν χειροκροτήσει και χειροκροτηθεί. Έχουν χαμογελάσει, γελάσει, ξεκαρδιστεί κι εσύ μαζί τους. Αυτό είναι το βίωμα της δημοκρατίας στην καθημερινότητα του σχολείου. Απλά, λιτά κι απέριττα. Ουσιαστικά.

Τα Δικαιώματα που (συνήθως) δεν κάνουμε αφίσα

Το δικαίωμα στην απόλαυση της ομορφιάς: αισθητική είσαι εδώ;

Το δικαίωμα στη βαρεμάρα: πειράζει κάποιες φορές να μην κάνω τίποτα;

Το δικαίωμα στη σιωπή και την ησυχία: γίνεται να μην βομβαρδίζομαι συνεχώς από νουθεσίες, δραστηριότητες, πληροφορίες;

Το δικαίωμα στην περιπλάνηση: άσε με να ψαχτώ και λίγο μόνος μου

Το δικαίωμα στην αποτυχία: δεν τα καταφέρνω κάποιες φορές, ε και;

Το δικαίωμα στην περιέργεια και τον πειραματισμό: μην πυροβολείτε τα «γιατί» μου, ακόμη και τα πιο «ανορθόδοξα»

Το δικαίωμα στη φαντασίωση: αφήστε με να ονειρεύομαι ανεμόμυλους ή ό,τι άλλο με συγκινεί και με κινητοποιεί

Το δικαίωμα στη μοναχικότητα: ο εαυτός μου είναι η καλύτερη παρέα ενίοτε, αφήστε με λίγο στη γωνιά μου, μπορεί να γίνω και πιο δημιουργικός…

Το δικαίωμα στη σκανταλιά: είμαι παιδί, άλλωστε, χαμογελάστε!

Το δικαίωμα στην απραξία, το χαζολόγημα: αφήστε με και λίγο να κάνω τα δικά μου…

Μερικές ιδέες για δημιουργικές δραστηριότητες στην τάξη…

Ομάδα Α

Αυτό είναι Το κοτσύφι, ένα «σιωπηλό βιβλίο», από τις Εκδόσεις Καλειδοσκόπιο, δεν έχει λόγια, μόνο τις υπέροχες ζωγραφιές της Φωτεινής Στεφανίδη. Διαβάστε το και παρουσιάστε το στην ολομέλεια με παντομίμα…

Ομάδα Β

Φτιάξτε και παρουσιάστε στην ολομέλεια μια ιστορία, μπερδεύοντας φράσεις από τις παρακάτω παροιμίες:

Άλλος τρώει και πετάει κι άλλος στέκει και κοιτάει

Αν δεν ακούσεις και τους δυο, δίκιο ποτέ μην δώσεις

Αν θέλεις καλά ν’ ακούς, μάθε καλά να λέγεις

Βάστα με να σε βαστώ, ν’ ανεβούμε το βουνό

Γουρουνάκι και παιδάκι, όπως μάθει από μωράκι

Κάθε πουλάκι στο κλαδί, με τον καιρό του κελαηδεί

Μοιρασμένη λύπη, μισή λύπη, μοιρασμένη χαρά, διπλή χαρά

Όπου φτάνει το χεράκι σου, κρέμα το ρουχαλάκι σου

Σαν αστράφτει και βροντά, δέσε τη βάρκα σου ψαρά

Το αηδόνι στο κλουβί να τραγουδήσει δεν μπορεί

ΟΜΑΔΑ Γ

Από τη Γη στη Σελήνη και αντίστροφα. Παρατηρήστε τις φωτογραφίες από την αποστολή ΑΡΤΕΜΙΣ ΙΙ της NASA, εμπνευστείτε και παρουσιάστε στην ολομέλεια μια δική σας ιστορία από αυτές.

ΟΜΑΔΑ Δ

Έχετε στα χέρια σας απόσπασμα από το βιβλίο Ψίθυροι στην αμμουδιά, Εκδόσεις Καλειδοσκόπιο, της Εύης Τσιτιρίδου-Χριστοφορίδου, εικόνες Έφη Κοκκινάκη. Διαβάστε το, παρατηρήστε την εικόνα. Εμπνευστείτε και δημιουργείστε κείμενο και εικόνα που θα μπορούσε να μπει πριν και μετά από αυτό, ώστε να προκύψει μια νέα μικρή ιστορία.

ΟΜΑΔΑ Ε

Λ λ, Λύκε, λύκε είσ’ εδώ;. Διαβάστε το ποίημα από το βιβλίο Το Αλφαβητάρι των Ποιημάτων της Εύης Τσιτιρίδου-Χριστοφορίδου, εικόνες Έφη Κοκκινάκη, Εκδόσεις Βάρφη-Τζιαμπίρης Πυραμίδα. Εμπνευστείτε και γράψτε ένα δικό σας ποίημα (όχι απαραίτητα με ομοιοκαταληξία), που ν’ αναφέρεται σε κάποιο στερεότυπο που σας προβληματίζει σε σχέση με τους μαθητές σας.

ΟΜΑΔΑ Ζ

Ζωγραφίστε και κόψτε μήλα και φύλλα από χαρτί, πάνω στα οποία θα γράψετε μηνύματα που θέλετε να απευθύνετε στην ολομέλεια, σχετικά με τη σημερινή εμπειρία μας εδώ. Ένα άτομο από την ομάδα σας, το πιο ψηλό κατά προτίμηση, στέκεται στη μέση της ομάδας με απλωμένα τα χέρια του και γίνεται η μηλιά. Κολλάτε επάνω του τα μήλα, φύλλα – μηνύματα με χαρτοταινία. Όταν τελειώσετε, σκεφτείτε πως θα παρουσιάσετε τη μαγική σας εικόνα με κίνηση. Θα σας βοηθήσει το παρακάτω ποίημα της Θέτης Χορτιάτη:

Στη μηλίτσα, στη μηλιά

πήγανε χίλια πουλιά.

Κάθε μήλο, μίλημα

κάθε φύλλο, φίλημα.

Η μηλίτσα, η μηλιά

γέμισε τρελή λαλιά.

Μήλα, φύλλα, χρώματα

φτερωτά καμώματα.

Αχ μηλίτσα μου, μηλιά

τώρα έχεις και μιλιά.

ΟΜΑΔΑ Η

Παρατηρήστε και περιεργαστείτε αυτό το ειδώλιο για μερικά λεπτά. Σκεφτείτε αρχικά κάθε μία μόνη της ποιο τραγούδι θα του αφιερώνατε, για να σηκώσει το κεφάλι και να σας κοιτάξει. Σημειώστε σ’ ένα χαρτί τα τραγούδια όλων των μελών της ομάδας. Ψηφίστε και αποφασίστε ποιο από όλα θα θέλατε να ακουστεί στην ολομέλεια ως το αντιπροσωπευτικότερο για την περίσταση.

ΟΜΑΔΑ Θ

Εμπνευστείτε, γράψτε και παρουσιάστε στην ολομέλεια μια μικρή ιστορία με ηρωίδα αυτήν την κούκλα.

 ΟΜΑΔΑ Ι

Παρατηρήστε αυτούς τους δύο πίνακες του Κωνσταντίνου Βολανάκη. Φανταστείτε τον εαυτό σας μέσα σε αυτούς. Ποιο στοιχείο τους θα θέλατε να είστε; Πείτε στην ομάδα σας τι σας συνέβη αφότου βρεθήκατε εκεί. Συνθέστε μια ιστορία με τα λεγόμενα όλων σας και παρουσιάστε την στην ολομέλεια.

Βάρκες και παιδιά στην παραλία, Εθνική Πινακοθήκη

Ακτή Φαλήρου, Μουσείο της Τράπεζας της Ελλάδος

 ΟΜΑΔΑ Κ

Επιλέξτε ένα από τα Δικαιώματα που (συνήθως) δεν κάνουμε αφίσα. Σκεφτείτε με ποια παιδικά βιβλία θα το δουλεύατε στις τάξεις σας. Παρουσιάστε στην ολομέλεια το πώς και το γιατί της επιλογής σας.