Η Εύη Τσιτιρίδου – Χριστοφορίδου είναι πολυβραβευμένη συγγραφέας. Τα βιβλία της με κοινωνικά, ιστορικά και οικουμενικά θέματα για παιδιά είναι δοσμένα δίχως διδακτισμό. Θα έλεγα, διδάσκουν χωρίς να διδάσκουν. Ξεχωριστή θέση κατέχουν το Μια βόλτα στα Βυζαντινά χρόνια, η Βυζαντινή Κωνσταντινούπολη, το Αλφαβητάρι της Αγίας Σοφίας, Τα Παραμύθια της Ίμβρου. Το Πουλάκι απ’ την Ανατολή συνεχίζοντας αυτή τη θεματική στέκεται με γνώση και σεβασμό απέναντι στην ιστορία. Με ακριβές περιεχόμενο και με ερωτήματα για το τραύμα της Μικρασιατικής Καταστροφής, συνάμα, αποτυπώνει ανάγλυφα το θαύμα του πολιτισμού του μικρασιατικού ελληνισμού, ιδιαίτερα της Σμύρνης και την πίστη των προσφύγων για ένα ειρηνικό μέλλον.

Σε κάθε βιβλίο υπάρχει ένα στοιχείο έκκλησης, που μαγνητίζει τον αναγνώστη, προκαλώντας τη δημιουργική συνεύρεσή του με τα γεγονότα της πλοκής. Εν προκειμένω, το πουλάκι, ως φορέας της συνείδησης του μικρασιατικού πολιτισμού, ενσαρκώνει και τον ρόλο του αναγνώστη παιδιού, υπό την έννοια ότι το παιδί ταυτίζεται μαζί του. Η σύγχρονη θεωρία της λογοτεχνίας, έχει μετατοπίσει το ενδιαφέρον από τον συγγραφέα και το κείμενο, στον αναγνώστη, ως εκείνον τον πόλο της αναγνωστικής διαδικασίας που συμμετέχει ενεργά στη νοηματοδότηση του κειμένου. Επομένως, καταλαβαίνουμε τη σπουδαιότητα της ταύτισης με την ιστορία και την παράδοση. Θυμόμαστε και τον ρόλο των πουλιών στο δημοτικό τραγούδι, ιδιαίτερα, την παραλογή του νεκρού αδελφού όπου τα πουλιά έλεγαν την αλήθεια με ανθρώπινη φωνή.

Αλλά, ας έρθουμε στο βιβλίο που είναι εμπνευσμένο από μια φωτογραφία φερμένη από τη Σμύρνη, όπως αναφέρει σε ένα σημείωμά της η συγγραφέας, που απεικόνιζε ένα μπακιρένιο ταψάκι, με δυο πουλάκια σφυρήλατα. Στο βιβλίο, η συγκεκριμένη εικόνα μετασχηματίστηκε σε αντικείμενο-κειμήλιο που προσφέρεται από την Ειρήνη, μια Σμυρνιώτισσα προσφυγοπούλα, μικρομάνα, σε μια Χιώτισσα, την Ευτυχία. Η υπόθεση στο μεγαλύτερο μέρος της, αναδύεται με τη φωνή ενός εκ των δύο πουλιών, που, με τη δύναμη του μαγικού ρεαλισμού, αποκτά ζωή. Τα γεγονότα ακολουθούν την εξής μορφή: το τριτοπρόσωπο πεζόμορφο κείμενο της συγγραφικής φωνής που ιστορεί την προαναφερόμενη σκηνή, ακολουθεί έμμετρα και πρωτοπρόσωπα το πουλάκι για να το συνεχίσει, στην επωδό και στο ίδιο μέτρο η συγγραφική φωνή. Συμβολικά, είναι τα ονόματα, Ειρήνη και Ευτυχία, όπως και η αναφορά του παιδιού, που σημαίνει την άνθηση της ζωής στον νέο τόπο.

Το μπακιρένιο πουλάκι, ως παντογνώστης αφηγητής κι ως εσαεί κάτοικος της Σμύρνης που την έζησε και θυμάται, θα παράσχει πληροφορίες και πλούσια εικονοποιία της Σμύρνης, για τη νέα πόλη που θα ανατείλει, εκείνη, δηλαδή, την εικονοποιία, που κατοικεί στην άσβεστη μνήμη και την ψυχή των Μικρασιατών, και η οποία μπόλιασε τη ζωή και τον πολιτισμό της Ελλάδας. Ξεκινώντας με τη γεμάτη νόημα αναφορά για εκείνους «που δίχως σωφροσύνη/ποιο δρόμο αποφάσισαν να πάρει η Ελλάδα», θα μιλήσει για: την ομορφιά της Σμύρνης, την αγαστή πολυπολιτισμικότητά της, την περίφημη προκυμαία Και, τα διάφορα κτίσματα: Θα πει: «Τρανών νοικοκυρόσπιτα με κήπους ανθισμένους/με σαχνισίνια ξύλινα περίτεχνα μπαλκόνια/Μα και σπιτάκια ταπεινά στις φτωχογειτονιές της/απ’ όλα είχε η Σμύρνη μου, στα ωραία της τα χρόνια».

Στην ανθρωπογεωγραφία του αφηγητή πουλιού έχει σειρά η αναφορά στην αγορά με τους εμπόρους που από πολλά μέρη «κρατούσε η σκούφια τους» θα πει, καθώς
και η σπουδαία καλλιτεχνική όψη της Σμύρνης με τους μουσικούς –παιχνιδιάτορες τους ονομάζει–, με τα σαντούρια και τις κιθάρες τους, με το κέφι των λεβεντονιών και των κοριτσιών που χόρευαν και μάλιστα «Όταν η αγάπη φώλιαζε γλυκά μες στην καρδιά τους/καντάδες οργανώνανε στης πόλης τα σοκάκια». Αλλά και οι ορχήστρες με παραδοσιακά και ευρωπαϊκά τραγούδια και φημισμένοι τραγουδιστές διασκέδαζαν την πόλη, γιατί θα υπογραμμίσει «Η Σμύρνη ήταν παράδεισος, τριαντάφυλλο και δυόσμος». Κι ως σμυρνιώτης ξεναγός, το πουλάκι, θα μιλήσει για την εκκλησία της Αγίας Φωτεινής, προστάτιδας της πόλης, για την Ευαγγελική σχολή, το Φιλολογικό Γυμνάσιο, το Πανεπιστήμιο, το Ομήρειο Παρθεναγωγείο, τα σχολεία, τα ορφανοτροφεία, για την εκδοτική και λογοτεχνική κίνηση. Και η κοινωνική ζωή με τις συναθροίσεις, τα καφενεία, τα εδέσματα, έχει τη θέση της. Με όλα αυτά η συγγραφέας επιτονίζει τον προωθημένο αστικό και ευρωπαϊκό χαρακτήρα της πόλης.

Αλλά το πουλάκι θα αναρωτηθεί και για την αστοχασιά των ανθρώπων « Τι φταίει και τη ζήση τους, οδύνες τη γεμίζουν/κι από τα λάθη τα παλιά ποτέ τους δεν μαθαίνουν;» Μια αποστροφή που για τη θεωρία της λογοτεχνίας, όπως και η προαναφερόμενη, για την επίρριψη ευθυνών, καλείται νοηματικό κενό ή χάσμα απροσδιοριστίας. Πρόκειται για κειμενικά κενά στα οποία δεν δίνονται πληροφορίες, αλλά προκαλούν το παιδί είτε να τα καλύψει με τη γνώση του είτε να ερευνήσει το ίδιο είτε ρωτώντας τους μεγαλύτερους. Κι εδώ έχουμε τον ρόλο των ενηλίκων. Να ενημερώσουν το παιδί αναγνώστη, αλλά το σπουδαιότερο: να δράσουν εμψυχωτικά σε ένα πλαίσιο συνανάγνωσης, ώστε να πληρωθούν τα κενά και να αναδειχθεί με δημιουργικό τρόπο η αλήθεια. Πρόκειται για ζητήματα τα οποία τα παιδιά είναι απαραίτητο, με αφορμή το βιβλίο, να γνωρίσουν και να συζητήσουν, για: τη Μεγάλη Ιδέα, τον εθνικό διχασμό, τον απελευθερωτικό πόλεμο στη Μικρασία και τα λάθη που έγιναν, τη γενοκτονία του ελληνικού πληθυσμού, τον μαρτυρικό θάνατο του Mητροπολίτη Χρυσόστομου, τα εμπόδια που αντιμετώπισαν οι πρόσφυγες στην εγκατάστασή τους στα νέα μέρη, αλλά και τη στάση των ξένων. Άλλωστε είναι και θέματα που αναφέρονται στα σχολικά βιβλία, αλλά πιο βαθιά και ζωντανά σε μυθιστορήματα για μεγάλα παιδιά, όπως π.χ. στο Μέσα στις φλόγες της Διδώς Σωτηρίου ή για μικρότερα παιδιά στο Άγαλμα που κρύωνε του Χρήστου Μπουλώτη.

Έμμεσα, δηλαδή, το πουλάκι ωθεί το παιδί στη φιλαναγνωσία, προς την κατεύθυνση του επαρκούς και κριτικού αναγνώστη, ώστε να διευρύνει τις γνώσεις του μέσα από την ποιητικού ύφους απόλαυση, η οποία περιέχει και τον προβληματισμό, στο πλαίσιο της πολιτειότητας, μιας έννοιας που τελευταία έχει εισέλθει σε εκπαιδευτικά προγράμματα. Είναι απαραίτητο να μάθει το παιδί για την πλέον καταστρεπτική στιγμή της ιστορίας του ελληνισμού, με έντιμο τρόπο, δηλαδή, με σεβασμό, στο επίπεδο της ψυχοπνευματικής του ανάπτυξης, όπως τονίζει ο μεγάλος ψυχοπαιδαγωγός Τζέρομ Μπρούνερ. Να δούμε μαζί του την αλήθεια κατάματα που θα εμπεριέχει εκείνη τη γνώση που εμπνέει, ώστε οι μέλλουσες γενιές να αποφύγουν παρόμοια λάθη.

Δημιουργικά κενά ανιχνεύονται σε όλο το κείμενο, που δίνουν τη δυνατότητα στους ενήλικες να συζητήσουν με τα παιδιά τους και σε σύνδεση με τον νέο τόπο. Για παράδειγμα, σχετικά με την λογοτεχνία, πέρα από την εμβάθυνση σε γεγονότα, είναι μια θαυμάσια ευκαιρία να συζητήσουν για τον Γιώργο Σεφέρη, τη Διδώ Σωτηρίου, τον Ηλία Βενέζη και για άλλους πολλούς Μικρασιάτες δημιουργούς. Επίσης να μιλήσουν για τα γενεσιουργά στοιχεία που κόμισαν οι πρόσφυγες στις περιοχές της επιστήμης, της οικονομίας, της εκπαίδευσης, της μουσικής, των πολιτιστικών και των αθλητικών
συλλόγων κι επίσης για τα επιστημονικά και πολιτιστικά ιδρύματα, όπως το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών και η Εστία Νέας Σμύρνης, που συμβάλλουν διαχρονικά στην εξέλιξη του σύγχρονου πολιτισμού.

Τέλος, το πουλάκι, αφού ύψωσε τη φωνή της παράδοσης με ματιά προς το μέλλον, επιστρέφει στο ταίρι του. Στη συνέχεια, όπως προαναφέρθηκε, η φωνή της συγγραφέως στα ίδια βήματα του ιάμβου, θα αναφερθεί στην υπεράσπιση της ζωής και της ειρήνης, ως προϋπόθεση για ένα ευοίωνο μέλλον. Να την υπερασπίζουμε με σθένος την ειρήνη,/στο χρόνο μας για τα μικρά μα και για τα μεγάλα, υπογραμμίζει. Ο στίχος δε
«Η ζωή μας προχωρά κι ανθεί και φέρει κι άλλα», ανανεώνει διακειμενικά τον στίχο «Η Ρωμανία κι αν πέρασεν, ανθεί και φέρει κι άλλο» του ποντιακού δημοτικού τραγουδιού
«Πάρθεν η Ρωμανία». Και βέβαια, θα προσκαλέσει τους αναγνώστες και τις αναγνώστριες στη Νέα Σμύρνη που, όπως τονίζει, σε πολλά θυμίζει την παλιά.

Κι επειδή στην αίθουσα υπάρχουν συνάδελφοι εκπαιδευτικοί να πω, ότι το βιβλίο προσφέρεται για πρωτότυπες δράσεις και με τη συνεργασία των εκπαιδευτικών ειδικοτήτων. Η κάθε μια στροφή, εγκλείει και μια πολυθεματική δραστηριότητα, που εμπνέει δυνατότητες θεατρικής και εικαστικής έκφρασης, συνεντεύξεων, δημιουργικής γραφής, δημιουργίας μικρών βίντεο κ.ά. δράσεων. Μια τέτοια πρακτική ενεργοποιεί τα παιδιά και για άλλες εκδηλώσεις που εξάγονται από τα προαναφερόμενα και άλλα λογοτεχνικά έργα. Διότι έτσι καλλιεργούνται η συνεργατικότητα και το κριτικό πνεύμα, ώστε μέσω της εμβάθυνσης, να κατακτάται η γνώση και η αίσθηση της ιστορίας.

Η συγγραφέας-ποιήτρια, με καταγωγή από τον Πόντο, προσφέρει ένα δυναμικά ποιητικό και πολυθεαματικό, θα το έλεγα διηλικιακό βιβλίο, που αποτελεί ένα δοξαστικό ύμνο στη Σμύρνη, ενσταλάζοντας, με συναισθηματικό ρεαλισμό, το μήνυμα της αλήθειας και της ειρήνης του μικρασιατικού πολιτισμού που σφραγίζει την ιστορία στην ανθρώπινη μνήμη, γνωρίζοντας στα παιδιά χαμένες πατρίδες. Η συγγραφέας αποδεικνύει-και από άλλα ποιήματά της- ότι έχει μια ευχέρεια στον ιαμβικό 15σύλλαβο στίχο, ωσάν να κυλάει μέσα της το αστείρευτο ποτάμι του δημοτικού τραγουδιού. Παράλληλα δείχνει ότι αν και στόχος της ποίησης δεν είναι η μετάδοση γνώσεων, ωστόσο μέσω του ύφους της είναι δυνατόν τα παιδιά να παρακινηθούν για περαιτέρω αναζητήσεις.

Η εξαιρετική αφηγηματικού τύπου εικονογράφηση τού επίσης δόκιμου ζωγράφου Αχιλλέα Ραζή, ζωντανεύει το βιβλίο, με χρώματα ανάλογα με τα συναισθήματα που αναδίδουν το πεζό και οι στίχοι. Στην ουσία σκηνοθετεί την υπόθεση με πλούσιο σκηνογραφικό υλικό και με κοστούμια, σαν να παρακολουθεί το αναγνωστικό κοινό ένα θεατρικό έργο μνήμης σε διαρκή κίνηση. Ο δε φοβερός αφηγητής, στις εσωτερικές πλευρές, εξώφυλλου και οπισθόφυλλου, στέκεται φρουρός του λόγου και του θεάματος, γιατί επιτέλεσε ακέραια το καθήκον του.

Το βιβλίο περιέχει γλωσσάρι και βιβλιογραφία, που προσδίδει εγκυρότητα και αξιοπιστία στο βιβλίο, κι επιπλέον, δίνει αφορμή για περαιτέρω μελέτη και έρευνα. Μακάρι να υπήρχε στις βιβλιοθήκες των σχολείων. Γιατί οι μαθητές και οι μαθήτριες θα έλθουν και σε σύνδεση με τα μαθήματά τους, σε επαφή με ένα αισθητικά άρτιο σε όψη και μεστό σε περιεχόμενο βιβλίο, μιας δημιουργού που έχει με αγάπη και βαθιά γνώση εγκύψει στον πολιτισμό του μικρασιατικού ελληνισμού.

Γιάννης Σ. Παπαδάτος, ποιητής, συγγραφέας, κριτικός βιβλίου, πανεπιστημιακός
Ομιλία στην παρουσίαση του βιβλίου Πουλάκι απ’ την Ανατολή της Εύης Τσιτιρίδου – Χριστοφορίδου, στην Εστία Νέας Σμύρνης, στις 15/10/2025