Δέηση (Κεραμεικός, Μάης 2015)

Kerameikos_Evi_4Kerameikos_Evi_5Τα δομικά σου υλικά
έχτισαν μάρμαρο καρδιά.
Κανείς δεν την κατάλαβε,
ούτε όταν την μετάλαβε.Kerameikos_Evi_2

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kerameikos_Evi_5

Στον άλικό σου συρφετό
ψάχνω Τιτάνα Ιαπετό,
να ορθώσει το ανάστημα,
από τη γη ως το διάστημα.Kerameikos_Evi_4

Στο σήμα σου γονυπετής,
καημός πεντηκονταετής,
νερό καθάριο γεύτηκα
κι έγειρα κι ονειρεύτηκα.Kerameikos_Evi_3

Πως ήρθε ένα ξημέρωμα
σαν τρυφερό ημέρωμα
μιας φιλντισένιας αγκαλιάς.
Γαία μου, Ελλάδα, μη γερνάς.Kerameikos_Evi_2

Στείλε κοχλία επίμονο
ν’ αντισταθεί στ’ αλίμονο.
Φύτεψε δάφνη θαλερή,
να στεφανώσει την πληγή.Kerameikos_Evi_1

Στείλε ελιά, στείλε ουρανό,
να κάνουν πάχνη το λυγμό.
Κι από θεμέλιο στιβαρό
υδρία για τον καθαρμό.Kerameikos_Evi_1

Κι εγώ θα φέρω ένα παιδί
να σκάψει νέα διαφυγή
απ’ της φθοράς το χαλασμό
κι από τον δίσεκτο καιρό.KERAMEIKOS_MAHS_15_AKerameikos_Evi_6

ΚΝΩΣΟΣ: ιστορία…θησαυρός!

Αποθήκες (δυτική πλευρά)KnososThea_ton_fidionKnosos_3Πέντε χιλιόμετρα νοτιανατολικά του Ηρακλείου, υπάρχει ένας λόφος με το αστείο όνομα «Κεφάλα». Το 1878, ενώ η Κρήτη βρίσκεται υπό τουρκική κατοχή, ένας πλούσιος Κρητικός έμπορος, ο Μίνως Καλοκαιρινός, κάνει σκοπό της ζωής του να βρει τα ίχνη του συνονόματού του βασιλιά, του θρυλικού Μίνωα. Σκάβοντας στην Κεφάλα, αποκαλύπτει τα ερείπια κτιρίων που έμοιαζαν με αποθήκες. Τα μεγάλα, υπέροχα διακοσμημένα πιθάρια τους, μαρτυρούσαν ότι δεν επρόκειτο για ένα οποιοδήποτε κτίσμα. Ο Μίνως Καλοκαιρινός πίστεψε ότι ανήκαν σε ένα παλάτι! Αλλά η προσπάθειά του να συνεχίσει τις ανασκαφές, σκόνταψε στους Τούρκους ιδιοκτήτες και στο διοικητή της περιοχής. Ωστόσο, δεν το έβαλε κάτω: άρχισε να ταξιδεύει στην Ευρώπη και να διαλαλεί παντού τα ευρήματά του. Knosos_1Knosos_5

Οι πρόσφατες ανακαλύψεις του Γερμανού Ερρίκου Σλίμαν στην Τροία και στις Μυκήνες, είχαν ανοίξει την όρεξη πολλών να αποδείξουν ότι ο Όμηρος στα έπη του δεν…τραγουδούσε παραμύθια, αλλά την ιστορική αλήθεια! Ο ίδιος ο Σλίμαν, ο Αμερικανός πρόξενος Γουίλιαμ Στίλμαν, καθώς και Γάλλοι αρχαιολόγοι, προσπάθησαν να εξασφαλίσουν από τους Τούρκους άδεια, ώστε να προχωρήσουν σε συστηματικές ανασκαφές. Ο τυχερός έμελλε να είναι ο Άγγλος μελετητής Άρθουρ Τζον Έβανς. Το Μάρτιο του 1900, δύο χρόνια μετά την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας της Κρήτης, άρχισε ανασκαφές στην Κεφάλα, αφού είχε αγοράσει την επίμαχη περιοχή. Οι ανακαλύψεις του υπήρξαν σταθμός στην επιστήμη της αρχαιολογίας: ΚΝΩΣΟΣ! Ας αφήσουμε να μας μιλήσουν γι’ αυτήν μερικά από τα ανεπανάληπτα ευρήματά της…Ο Πρίγκιπας με τα Κρίνα

Ο μυστηριώδης «Πρίγκιπας με τα Κρίνα»
Είμαι μία διασημότητα και η στάση μου, όλο αρχοντιά και χάρη, φανερώνει άνθρωπο σίγουρο για τον εαυτό του. Η κόμμωσή μου περίτεχνη, χαρακτηριστική της εποχής, το ίδιο και η αμφίεσή μου, το κλασικό μινωικό περίζωμα. Μήπως αυτό που έκανε τους αρχαιολόγους να υποθέσουν ότι δεν είμαι όποιος κι όποιος, αλλά ένας πρίγκιπας που βαδίζει μεγαλόπρεπα μέσα σε κήπο, ήταν το στολισμένο με κρίνα και φτερά παγωνιού στέμμα μου και το περιδέραιο από κρίνα που κοσμούσε το λαιμό μου; Φυσικά, όπως κάθε διασημότητα, περιβάλλομαι από διάφορα μυστήρια…:
Ποιος είμαι στ΄ αλήθεια; Ο Βασιλιάς – Ιερέας της Κνωσού, ή κάποιος άλλος;
Τι σέρνω με το αριστερό μου χέρι; Μία σφίγγα, ένα γρύπα, ή κάποιο άλλο ιερό ζώο;
Πως προέκυψε η μοναδική μορφή μου; Εικάζεται ότι ο Έβανς με «συναρμολόγησε» όπως ένα παζλ, ενώνοντας κομμάτια από διαφορετικές μορφές, που εικονίζονταν στην ίδια με μένα θρυμματισμένη τοιχογραφία…Εσείς τι λέτε;Tavros

Ο χρυσοκέρατος ταύρος
Έχετε δει πολλούς σαν κι εμένα; Το περίτεχνο σα ζωντανό κεφάλι μου φωνάζει «θαυμάστε με!». Είμαι το σύμβολο της μινωικής Κρήτης, πρωταγωνιστής στην καθημερινή ζωή και λατρεία της και φυσικά στους μύθους της. Θυμηθείτε τον πανέμορφο λευκό ταύρο του Ποσειδώνα που ερωτεύτηκε η βασίλισσα Πασιφάη και μετά γέννησε το Μινώταυρο, αλλά και το Δία – Ταύρο που άρπαξε την Ευρώπη, μετέπειτα μητέρα του βασιλιά Μίνωα… Ο λιθοξόος που μ’ έφτιαξε από μαύρο στεατίτη, ήταν αναμφισβήτητα χρυσοχέρης: τα εκφραστικά μου μάτια είναι ένθετα από ορεία κρύσταλλο και ίασπι, το λευκό μου ρύγχος είναι από μάργαρο και τα κέρατά μου από επιχρυσωμένο ξύλο. Γνωρίζετε ποια ακριβώς χρησιμότητα είχα; Είμαι ένα ρυτό, ένα αγγείο, δηλαδή, που οι Μινωίτες χρησιμοποιούσαν για να κάνουν σπονδές. Με γέμιζαν με υγρό από μια τρύπα που είχα στον τράχηλό μου. Κατά τη διάρκεια των διαφόρων τελετουργιών, το υγρό χυνόταν από μια άλλη τρύπα, που βρισκόταν στο ρύγχος μου. Και μια εκπληκτική λεπτομέρεια: ο τεχνίτης της πέτρας είχε κέφια τη μέρα που με έφτιαξε! Αφού σκάλισε τα ωραία μου…μπουκλάκια, ξέρετε τι χάραξε κοντά στο δεξί μου αυτί και πάνω στο πώμα μου; Το προσχέδιό μου σε «σκιτσάκια»!Μωσαικό Πόλεως Κνωσός

Πλακάκια σα…σπιτάκια!
Μήπως σας θυμίζουμε παιδικά παιχνίδια, έτσι μικροσκοπικά, πολύχρωμα και χαριτωμένα που είμαστε; Μας είχαν κατασκευάσει από φαγεντιανή, ένα είδος πηλού και είμαστε η χαρά του αρχαιολόγου και του αρχιτέκτονα. Καλά υποθέσατε το γιατί: σε μας «διάβασαν» ένα σωρό πληροφορίες για τα μινωικά σπίτια. Ότι ήταν δυώροφα και τριώροφα, ότι κατασκευάζονταν από πελεκητές πέτρες που στερεώνονταν με ξυλοδεσιά, ότι είχαν επίπεδες στέγες. Επίσης, ότι διέθεταν φωταγωγό, οι πόρτες τους ήταν δίφυλλες και τα παράθυρά τους είχαν κιγκλιδώματα! Απίστευτο έτσι; Όταν μάθετε που ακριβώς μας ανακάλυψαν και τι χρήση είχαμε, θα μείνετε άναυδοι…Γιατί είμαστε μια μικρή αντιπροσωπεία από τα χιλιάδες…πλακάκια που συνέθεταν το λεγόμενο «μωσαϊκό της πόλεως», στην Κνωσό. Αφού το καθένα μας ξεχωριστά παριστάνει από μια πρόσοψη σπιτιού, εικάζεται ότι όλα μαζί ενωμένα, θα απεικονίζαμε μια ολόκληρη πόλη!Knosos_2Αίθουσα Θρόνου

Ένας θρόνος μοναδικός!
Τα μινωικά…βρακιά θέλουν και βασιλικούς…θρόνους! Μπορεί να…έπαιξα λίγο με την παροιμία σας, αλλά αυτό που εκφράζει η μορφή μου παραμένει ίδιο μέσα στους αιώνες: το λιτό είναι αρχοντικό! Με κατασκεύασαν από γυψόλιθο, έχοντας για «μπούσουλα» ένα ξύλινο πρότυπο και…αχνοφαίνεται πως με είχαν χρωματίσει κιόλας, λευκό και κόκκινο. Συχνά αναρωτιέμαι πως ένιωσε ο Έβανς, όταν με ανακάλυψε. Μάλλον σεβάστηκε τη θέση μου, γιατί δε με μετακίνησε καθόλου: ακόμη και σήμερα, στέκομαι εκεί ακριβώς που με βρήκε, στην Αίθουσα του θρόνου! Δεξιά κι αριστερά μου, σε μια απαράμιλλης τέχνης τοιχογραφία, κάθονται ανάμεσα σε πανέμορφα άνθη οι γρύπες, μυθικά πλάσματα με κεφάλι αετού και σώμα λιονταριού και ακοίμητοι φρουροί μου. Ξέρετε που αλλού βρίσκεται αντίγραφό μου; Η έδρα του προέδρου του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης κατασκευάστηκε με πρότυπο εμένα, αφού εικάζεται πως είμαι ο παλαιότερος γνωστός θρόνος της Ευρώπης! Μην ξεχνάτε ότι -σύμφωνα με το μύθο- ο βασιλιάς Μίνωας, μετά το θάνατό του, μετακόμισε ως δικαστής στον Κάτω Κόσμο, γιατί ήταν ονομαστός για τη δίκαιη κρίση του.Μέλισσες_ΜάλιαKnosos_4

TavrokathapsiaΤαυροκαθάψιαTavrokathapsia_1MinotavrosΠηγές:
• Ι. Α. Σακελλαράκης, «Μουσείο Ηρακλείου», εικονογραφημένος οδηγός, Εκδοτική Αθηνών Α.Ε., Αθήνα, 1991
• Άννα Μιχαηλίδου, «Κνωσός», πλήρης οδηγός του ανακτόρου του Μίνωα, Εκδοτική Αθηνών Α.Ε., Αθήνα, 1993
• Εύη Πίνη, Διαδρομές στην Ιστορία: «Κνωσός, Φαιστός, Μάλια, Ζάκρος», εκδόσεις ΙΜΕ και ΕΡΕΥΝΗΤΕΣ, Αθήνα, 2004Knosos_6

Γιανίτσαροι και Μπούλες

Lykeio_EllinidonΦίλες και φίλοι, το κείμενο που ακολουθεί είναι άκρως εμπιστευτικό. Διαβάζοντάς το θα καταλάβετε το πάθος μου για τα μυστήρια. Την προηγούμενη εβδομάδα έλαβα ένα τηλεγράφημα με λακωνικό μήνυμα και περίεργη υπογραφή: «Έλα στη Νάουσα. Στοπ. Ψάξε τον τσάρο και το Γιάννη. Στοπ. Ο Πρόσωπος». Ποιος είναι πάλι αυτός ο «Πρόσωπος» και τί σχέση έχει ο Γιάννης με τον τσάρο; Και καλά, σ’ ολόκληρη Νάουσα έναν Γιάννη θα τον βρω. Τσάρο, όμως, που να βρεις σήμερα; Ακόμη και στην πατρίδα τους, τη Ρωσία, αποτελούν πλέον ιστορία. Όμως, αν για κάτι έγινα διάσημη (που λέει ο λόγος), αυτό είναι το πείσμα μου. «Να μη με λένε Βαγγελίτσα και μάλιστα Ανησυχίδου, αν δεν έρθω φάτσα με φάτσα μ’ αυτόν τον μυστηριώδη «Πρόσωπο», το Γιάννη ή τον τσάρο, ή τον όπως κι αν τον λένε!», υποσχέθηκα στον εαυτό μου. Ετοιμάστηκα, λοιπόν, και βουρ για τη Νάουσα.gianitsaroi_kai_mpoules_1

Μια αποκριάτικη εξόρμηση
Μη νομίσετε ότι εμφανίστηκα στη Νάουσα με τη συνηθισμένη μου αμφίεση (φόρμα, μποτάκια, σακίδιο με τα απαραίτητα, κασετοφωνάκι, ένα χοντρό μπλοκ και τρία στυλό για ρεζέρβα, στην περίπτωση που τελειώσει το αγαπημένο μου μαύρο μαρκαδοράκι). Μια καλή ρεπόρτερ πρέπει να λαμβάνει πάντα υπόψη της τον τόπο, το χρόνο, τις ανάγκες των ανθρώπων και τις γενικότερες συνθήκες, όταν ερευνά ένα θέμα. Πώς ήταν δυνατό να ξεχάσω ότι έχουμε Απόκριες; Μπήκα, λοιπόν, σ’ ένα κατάστημα και ζήτησα μια μάσκα που να καλύπτει όλο μου το πρόσωπο. Ταξίδευα, βλέπετε, «ιγκόγνιτο», δηλαδή μυστικά.
– «Ληστεία θα κάνετε;», με ρώτησε «όλο χιούμορ» η πωλήτρια.
Χαμογέλασα όσο πιο ευγενικά μπορούσα και της απάντησα ότι βιάζομαι και θα με διευκόλυνε πολύ, αν με εξυπηρετούσε το συντομότερο δυνατό. Με τα πολλά μου βρήκε μια μάσκα με «ελαφρώς μικρότερη μύτη» από τη δικιά μου και «μια ιδέα μεγαλύτερα αυτιά» από τ’ αυτιά μου. Αν και μ’ έπιανε φαγούρα όταν τη φορούσα για πολλή ώρα, τη συνδύασα με μια περούκα σε στυλ Ταρζάν κι ευχήθηκα να περάσω απαρατήρητη! Τότε ήταν που συνάντησα…γενίτσαροι, μπούλες .Νάουσα ,Ημαθία ,Naousa ,imathia ,Macedonia ,12

Μια Μπούλα με τη…βούλα!
Σεργιάνιζα αμέριμνη στους δρόμους της Νάουσας, όταν πάτησα κατά λάθος μια αξιοπρεπέστατη κυρία, ντυμένη με πολύχρωμη παραδοσιακή φορεσιά και στολισμένη με κοσμήματα και λουλούδια.
– «Χίλια συγνώμη σεβαστή μου κυρία!», τα μπάλωσα όπως-όπως. «Μήπως κατά τύχη ξέρετε που θα βρω κάποιο Γιάννη ή τσάρο στην όμορφη πόλη σας;».
– «Δεσποινίς παρακαλώ! Δεν βλέπεις που πατάς, δεν βλέπεις κι ότι είμαι νύφη με τα όλα μου; Και για νά ’χουμε καλό ρώτημα, τί τον θέλεις εσύ το μέλλοντα σύζυγό μου; Μπας και σου χρωστάει τίποτα δανεικά, ακόμη δεν στεφανωθήκαμε;».
Κοντοστάθηκα απορημένη.
– «Μα τί λέτε κυρ…δεσποινίς μου; Ποια είστε εσείς, ποιος ο άντρας σας και γιατί μου βάζετε κατσάδα χρονιάρα μέρα;».
– «Στο λέω και στο υπογράφω με τη βούλα, νεαρέ μου, ότι εγώ είμαι η Μπούλα, ότι άντρας μου θα γίνει ο ξακουστός Γιανίτσαρος κι ότι του λόγου σου είσαι ένας άσχετος, που δεν ξέρει που πατά και που βρίσκεται!» με ξεφώνησε η δεσποινίς.
Έμεινα άφωνη. Το δημοσιογραφικό μου ένστικτο με προειδοποιούσε ότι πέτυχα διάνα!
– «Ω, πόσο νιώθω υπερήφανη, εεε υπερήφανος που επιτέλους σας γνωρίζω! Επιτρέψτε μου να σας συστηθώ: Βαγγέλης Ανησυχίδης (ας όψεται το «ιγκόγνιτο»), από την εφημερίδα «Ερευνητική». Θέλετε να μου μιλήσετε λίγο για τον εαυτό σας;», είπα μελιστάλαχτα και πήρα θέση μάχης με το μπλοκ και το μαρκαδοράκι μου ετοιμοπόλεμα.
Η Μπούλα έδειξε κολακευμένη. Έστρωσε τη φούστα της, έφτιαξε το μαλλί λες και θα την έπαιρνε η κάμερα και άρχισε την ιστορία της.MPOULA

Μακρινά εγγόνια του Διονύσου
Αποκριά στη Νάουσα δε νοείται χωρίς τους Γιανίτσαρους και τις Μπούλες. Έθιμο πανάρχαιο, αναφέρεται ιστορικά από το 1706 και περνάει φιλότιμα από γενιά σε γενιά, υμνώντας τις χαρές της ζωής, το κρασί, τον έρωτα, την ελευθερία και τη συντροφικότητα. Μπούλα σημαίνει νύφη, ενώ το όνομα Γιανίτσαρος προέρχεται από παραφθορά του Διόνυσος (ξέρετε ασφαλώς τον τσαχπίνη θεό του αμπελιού και του γλεντιού). Από «σαράντα κύματα» πέρασε το όνομα Διόνυσος -Διονής, Διγενής, Δίγιανος, Ιανός, Γιάναρος- για να καταλήξει σε Γιανίτσαρος, το οποίο καμία σχέση δεν έχει με το «Γενίτσαρος», που παραπέμπει στο λαομίσητο παιδομάζωμα της Τουρκοκρατίας!GIANITSAROS

Ντυνόμαστε Γιανίτσαροι;
Ναι, αν είμαστε νεαροί άντρες και μάλιστα ανύπαντροι, αφού το έθιμο εξακολουθεί να τηρεί την αρχαιοελληνική παράδοση, που ήθελε τις γυναίκες να μη μεταμφιέζονται. Το ντύσιμο του Γιανίτσαρου είναι ολόκληρη ιεροτελεστία και διαρκεί ώρες. Ξεκινά την παραμονή της Κυριακής της Αποκριάς, με πρωτοστάτες τους παλαιούς Γενίτσαρους και τις οικογένειες των νέων. Εκεί να δείτε χαρές και μεγαλεία! Η κοντή λευκή φουστανέλα, τα κεντημένα πισλιά, τα σιλιάχια, τα τσαρούχια κι από πάνω τα χρυσά φλουριά, τα γιορντάνια, τα χαϊμαλιά, οι σταυροί, οι σπάθες και η καλογυαλισμένη πολεμική εξάρτηση κάνουν τους Γιανίτσαρους να λαμποκοπούν απ’ την κορφή ως τα νύχια, πανέτοιμοι για τη βόλτα και το χορό τους στους δρόμους της Νάουσας.GIANITSAROI_1GIANITSAROI_2GIANITSAROI_3GIANITSAROI_4

Πρόσωπο με πρόσωπο με τον…«Πρόσωπο»!
«Πρόσωπος» λέγεται η μάσκα του Γιανίτσαρου. Η κατασκευή, όπως και η όψη και η χρήση της, είναι μοναδικές. Φτιαγμένη από χοντρό πανί και γύψο, η εσωτερική της πλευρά που ακουμπάει στο πρόσωπο, αλείφεται με κερί, για να προστατεύει και να δροσίζει αυτόν που τη φοράει. Για μάτια και για στόμα έχει μικρές τρύπες και το μουστάκι της είναι ένα ματσάκι αλογότριχες, περασμένες με κατράμι. Τη βάφουν με φυσικό τρόπο, «μαγειρεύοντας» χρώματα με βάση το αυγό και τη στερεώνουν με τη βοήθεια ενός περίτεχνου κεφαλόδεσμου. Λαογράφοι και ιστορικοί την παρομοιάζουν σε κείμενά τους με αρχέγονο νεκρικό προσωπείο!OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Χοροπηδώντας με…νόημα!
Χαρακτηριστική κίνηση των Γιανίτσαρων όταν περπατούν και χορεύουν, είναι το τίναγμα προς τα πίσω, που θυμίζει ζωηρά κατσικάκια, ή περήφανα πολεμικά άτια. Άλλο μυστήριο και τούτο, έχει όμως τις πιθανές του ερμηνείες: Αιγές (=κατσίκες) ήταν το όνομα της αρχαίας πρωτεύουσας των Μακεδόνων. Ο βασιλιάς της, εξάλλου, Μέγας Αλέξανδρος, κάλπαζε αγέρωχος στις εκστρατείες του πάνω στο Βουκεφάλα, ένα άγριο άλογο, που μόνο εκείνος κατάφερε να δαμάσει. Τέλος, στην εποχή της Τουρκοκρατίας, οι Γιανίτσαροι-χριστιανοί ποτέ δεν έσκυβαν το κεφάλι στον κατακτητή. Αυτό το έκαναν οι συντρόφισσές τους οι Μπούλες σκόπιμα, για να μαζέψουν τα μπαξίσια (φιλοδωρήματα). Οι καημένοι οι πασάδες ούτε που φαντάζονταν ότι στην πραγματικότητα δεν ενίσχυαν τους αθώους χορευτές της Αποκριάς, αλλά …τον απελευθερωτικό αγώνα των Ελλήνων!NAOYSA_1

Στα μπουλούκια
Δέκα με δώδεκα Γιανίτσαροι και μια με δύο Μπούλες μας κάνουν…ένα κεφάτο αποκριάτικο μπουλούκι! Ο ζουρνάς και το νταούλι ηχούν ασταμάτητα την Κυριακή της Αποκριάς και τους καλούν να βγουν από τα σπίτια τους. Κάθε Γιανίτσαρος προβάλλει στο παράθυρό του σπιτιού του, τινάζεται πίσω τρεις φορές και μετά αποχαιρετά τους δικούς του με τρία πηδήματα, κάνει το σταυρό του τρεις φορές και ενώνεται με τους συντρόφους του. Τί κρύβεται πίσω απ’ αυτές τις συμβολικές κινήσεις; Η εξήγηση δίνεται και πάλι ανάλογα με την εποχή που τελείται το έθιμο. Στην Τουρκοκρατία συμβολίζουν τη λαχτάρα του νέου άντρα να φύγει στο βουνό με τους αρματωλούς. Στα χρόνια της ακμής του Μακεδονικού κράτους, τον πόθο να κατακτήσει τον κόσμο…spathia
Όλα τα μπουλούκια συναντιούνται στην πλατεία Δημαρχείου, όπου είναι μαζεμένοι οι κάτοικοι και οι επισκέπτες. Εκεί ο «αρχηγός» των Γιανίτσαρων ζητά από το δήμαρχο την «άδεια να παρελάσουν τα μπουλούκια στην πόλη». Αφού την πάρει, βγαίνει στο παράθυρο και δίνει το σύνθημα. Ένα γλέντι τρικούβερτο, με ασταμάτητο χορό και πλούσιο φαγοπότι ξεκινά και τα κεράσματα δίνουν και παίρνουν στα στενά και τους δρόμους της Νάουσας! Και μη νομίζετε ότι μόνο οι μεγάλοι συμμετέχουν. Τα παιδιά, οι μελλοντικοί Γιανίτσαροι και Μπούλες, ξεφαντώνουν με όλη τους την καρδιά.naousa

Τραγουδισμένοι κόσμοι

364pab Είμαι το μεγάλο κόκκινο καγκουρό και σας γράφω από τα απέραντα λιβάδια της Αυστραλίας. Συνήθως εσείς οι άνθρωποι μελετάτε εμάς τα ζώα, γράφετε επιστημονικές εργασίες και μας φωτογραφίζετε, ιδιαίτερα όταν είμαστε σπάνια -όπως λέτε- είδη, ή κινδυνεύουμε να εξαφανιστούμε. Αυτή τη φορά, όμως, οι ρόλοι θα αντιστραφούν…Αποφάσισα να σας μιλήσω για μερικούς σπάνιους ανθρώπους, που και αυτοί κινδυνεύουν δυστυχώς να εξαφανιστούν: τους ιθαγενείς Αβορίγινες, αυτόχθονες κατοίκους της Αυστραλίας.Avorigines_Voukino

Οι Αβορίγινες πέρασαν από τη Νοτιανατολική Ασία στην Αυστραλία πριν από 50.000 περίπου χρόνια. Βρέθηκαν σε μια άγνωστη χώρα, που το μόνο που είχε να τους προσφέρει ήταν τεράστιες εκτάσεις γης, με μοναδικές στον κόσμο μορφές ζωής. Οι Αβορίγινες, όπως κι εγώ, μαζί με τα άλλα είδη μαρσιποφόρων -το γκρίζο καγκουρό, το καγκουρό-ποντίκι, τα δεντρόβια καγκουρό, τα ουάλαμπι, τα κοάλα, τον γατοτίγρη, το μαρσιποφόρο μυρμηγκοφάγο- και τόσα άλλα ζώα, ερπετά, σαρκοβόρα θηλαστικά, πουλιά και ψάρια, που τα περισσότερα δεν θα τα συναντήσετε σε κανένα άλλο μέρος του κόσμου, ανήκουν στη μεγάλη οικογένεια της Αυστραλιανής ηπείρου, που ονομάζεται και Ωκεανία.

Η Αυστραλία είναι γοητευτικός, αλλά δύσκολος τόπος. Η ζωή των πρώτων της κατοίκων ήταν ένα αδιάκοπο ταξίδι με σκοπό την αναζήτηση της τροφής τους. Κι επειδή όλα τα ταξίδια απαιτούν να έχουμε τις κεραίες μας προτεταμένες για να αντιμετωπίσουμε τους κινδύνους, αλλά και για να γευτούμε τις εκπλήξεις τους, οι Αβορίγινες έγιναν άνθρωποι σοφοί και επομένως ασυνήθιστοι, παράξενοι και…ενοχλητικοί για τους Ευρωπαίους κατακτητές της Αυστραλίας. 497267

Η έλλειψη πλουτοπαραγωγικών πηγών και νερού και οι δύσκολες κλιματολογικές συνθήκες της Αυστραλίας τους ανάγκασαν να αποβάλλουν από την καθημερινότητά τους ο,τιδήποτε έμοιαζε περιττό ή περίπλοκο, προκειμένου να επιβιώσουν σε περιβάλλον όχι και τόσο φιλικό προς τον άνθρωπο. Έγιναν λαός περιπλανώμενος, ο οποίος έμαθε να συνεργάζεται για το κοινό καλό και να σέβεται με θρησκευτική ευλάβεια τα αγαθά που του παρείχε η φύση -τροφή, νερό και ασφαλές κατάλυμα- ακριβώς επειδή κοπίαζε πολύ για να τα αποκτήσει. Ο νομαδικός τρόπος ζωής του σημάδεψε και την εξέλιξή του στο χρόνο. Αborigines-3

Η ανθρώπινη ιστορία μαρτυρά ότι δεν υπάρχει λαός που δεν προσπάθησε να εξηγήσει το πως δημιουργήθηκε αυτός ο κόσμος. Ίσως γιατί για να καταλήξεις κάπου ολοκληρώνοντας με νόημα τον κύκλο της ζωής σου, πρέπει να ξέρεις από που ξεκίνησες. Οι ιθαγενείς Αβορίγινες, ζώντας τόσο κοντά στη φύση, έβαλαν στη μεγάλη ξύλινη γαβάθα της φαντασίας τους στοιχεία από τα τοπία της Αυστραλίας και τις μορφές ζωής που αυτά φιλοξενούσαν, αρχέγονους μύθους και θρησκευτικά σύμβολα και αφού τα ανακάτεψαν με όνειρα και με το αλάθητο ένστικτο της επιβίωσης, έπλασαν μια κοσμοθεωρία εντελώς πρωτότυπη. dunghutti-ngaku-aboriginal-art-gallery-9336895

Σύμφωνα με αυτήν την κοσμοθεωρία, η Αυστραλία, ο δικός τους δηλαδή κόσμος, δημιουργήθηκε από τα τραγούδια των Προγόνων τους, που έζησαν στην πανάρχαια Εποχή των Ονείρων. Αυτοί οι Πρόγονοι ήταν πλάσματα παράξενα, που ζούσαν στο σκοτάδι, κάτω από την επιφάνεια της γης. Κάποτε, τα πάρα πολύ παλιά χρόνια, ξύπνησαν και αποφάσισαν να βγουν στην επιφάνεια, για να κάνουν τα όνειρά τους πραγματικότητα. Περιπλανήθηκαν στη χώρα τραγουδώντας και δίνοντας όνομα με τα τραγούδια τους σε ό,τι συναντούσαν στο δρόμο τους, πέτρα, ρυάκι, βουνό, φυτό, ζώο, καιρικό φαινόμενο, ορυκτό. Από όλα αυτά τα φυσικά στοιχεία πήραν κομμάτια, τα έκοψαν, χάραξαν μορφές, τα κόλλησαν σε νέες συνθέσεις και έπλασαν και τους πρώτους ανθρώπους. Έτσι…συναρμολογήθηκε ο κόσμος. Οι Πρόγονοι, αφού ολοκλήρωσαν το έργο τους επέστρεψαν και πάλι στα υπόγεια λημέρια τους, ή μεταμορφώθηκαν σε ζώα και φυτά, συνεχίζοντας τη ζωή τους αιώνια, ως πνεύματα, μέσα από τα σώματα άλλων όντων. Δεν είναι απίθανο κάποτε να ξαναγυρίσουν στη γη με διαφορετικά όνειρα και ίσως τότε ν’ αλλάξει ο κόσμος…Aboriginal_art

Ολόκληρη η Αυστραλία είναι για τους Αβορίγινες ένας λαβύρινθος από φανταστικά μονοπάτια, τα «Μονοπάτια των Τραγουδιών», ή «Χνάρια των Προγόνων» και καθένας τους αποτελεί ζωντανή συνέχεια της πορείας των Προγόνων. Στις θρησκευτικές τους τελετουργίες «ζωντανεύουν» αυτά τους τα πιστεύω και περνάνε από γενιά σε γενιά το μήνυμα ότι η ζωή και ο θάνατος δεν είναι καταστάσεις αντίθετες και εχθρικές, αλλά αλληλένδετες μεταξύ τους και απαραίτητες για τη συνέχιση της ύπαρξης αυτού του κόσμου. Είναι χωρισμένοι σε φυλές, που άλλοτε ξεπερνούσαν τις 500, και κάθε μία είχε τη δική της διάλεκτο, τις δικές της οργανωμένες κοινότητες, τη δική της τέχνη και τα δικά της ήθη κι έθιμα. Μετά το 1600, οπότε η Αυστραλία ανακαλύφθηκε και αποικίστηκε από τους Ευρωπαίους, άρχισαν να εκδιώκονται από τη γη τους και οι πληθυσμοί τους συρρικνώθηκαν δραματικά.dreamtime_sisters_185_photo_slideshow.CACHE-1000x1000

Σήμερα, ο σύγχρονος κόσμος προσπαθεί να αφομοιώσει τους Αυτόχθονες κατοίκους της Αυστραλίας (και όχι μόνο) και να φέρει με την οικονομική ανάπτυξη και τον αναγκαστικό «εκπολιτισμό» τους το οριστικό τέλος των «Δρόμων της Εποχής των Ονείρων». Εγώ, το μεγάλο κόκκινο καγκουρό, που για τους Αβορίγινες εξακολουθώ να είμαι ένας από τους μεταμορφωμένους αιώνιους Προγόνους τους, δεν ξέρω να σας πω τι είναι καλύτερο. Να ακολουθεί κανείς το τραγουδισμένο μονοπάτι των ονείρων του, στα χνάρια των προγόνων του και των προσωπικών του ρυθμών, ή τις απρόσωπες, πολύβουες και πολυσύχναστες λεωφόρους της ανάπτυξης, ίδιες κι απαράλλαχτες για όλους; Την απάντηση ας τη δώσει ο καθένας μοναχός του.Woodmancote-2006-013-crop-1024x792

“Κυνηγώντας τον ήλιο!

Ο Μπαμαπάμα ήταν ένας τρελούτσικος άνθρωπος που ζούσε την Εποχή των Ονείρων. Ήταν κλεφταράκος και μεγάλο πειραχτήρι και συχνά έμπλεκε σε φασαρίες, γιατί κυνηγούσε τα κορίτσια. Ζούσε κάτω από την επιφάνεια της γης, στη χώρα που ο ήλιος δε δύει ποτέ. Μια μέρα αποφάσισε να περάσει στον επάνω κόσμο και να πάει για κυνήγι. Μόλις ανέβηκε, είδε ένα μεγάλο, όμορφο καγκουρό και άρχισε να το κυνηγάει, αλλά εκείνο όλο και του ξέφευγε. Ξαφνικά το καγκουρό στάθηκε ακίνητο και ο Μπαμαπάμα το σημάδεψε με το ακόντιό του, αλλά εκείνη ακριβώς τη στιγμή ο ήλιος έδυσε. Μην ξέροντας τι θα πει νύχτα, ο Μπαμαπάμα φοβήθηκε πολύ και άρχισε να κλαίει. Ανέβηκε στα ψηλότερα κλαδιά ενός δέντρου, μήπως δει πέρα από το σκοτάδι, αλλά μάταια. Τότε κατέβηκε από το δέντρο και κουρασμένος όπως ήταν, αποκοιμήθηκε στο έδαφος. Όταν ξύπνησε το άλλο πρωί, είδε με μεγάλη του χαρά ότι το φως είχε επιστρέψει. Κοιτάζοντας τον ήλιο, σκέφτηκε: «Αυτός είναι ένας καλός τρόπος να κάνεις πράγματα εδώ πάνω. Κοιμάσαι τη νύχτα και ξεκινάς τη μέρα σου μαζί με τον ήλιο». Όταν επέστρεψε στη χώρα του, οι άλλοι άνθρωποι τον ρώτησαν τι του είχε συμβεί και εκείνος τους διηγήθηκε την περιπέτειά του. Τους προέτρεψε να ανέβουν όλοι μαζί στον επάνω κόσμο. Έτσι κι έγινε. Όταν ο ήλιος βασίλεψε, οι άνθρωποι της φυλής του φοβήθηκαν κι ανέβηκαν στα δέντρα αναζητώντας το φως, αλλά ο Μπαμαπάμα τους φώναζε «κατεβείτε και μη φοβάστε, ξέρω τι κάνω». Το άλλο πρωί όλοι υποδέχτηκαν χαρούμενοι τον ήλιο, που ανέτειλε χρυσαφένιος. «Αυτό είναι πολύ καλό», είπαν. «Είναι καλύτερο από το να ζεις κάτω από τη γη, που είναι πάντα τόσο ζεστά. Εξάλλου, εδώ υπάρχουν και ξύλα για να ανάβουμε φωτιές όποτε κρυώνουμε. Ας μείνουμε εδώ». Έτσι οι άνθρωποι της φυλής του Μπαμαπάμα έμειναν στην επιφάνεια της γης. Μη φανταστείτε όμως ότι μοιάζουν μ’ εσάς. Δεν έχουν στόμα, μόνο μία τρύπα στην κορυφή του κεφαλιού τους. Μια φορά, ένας απ’ αυτούς βρήκε μια κυψέλη γεμάτη μέλι. Γέμισε ένα καλάθι με μέλι, το έβαλε στο κεφάλι του και μετά έκανε μια τρύπα στον πάτο του καλαθιού για να πέφτει το μέλι απευθείας στο στομάχι του. Όλοι τους έτσι παράξενοι είναι…”.

(από τους μύθους της δημιουργίας των Αβοριγίνων)55351

Διαβάστε το καταπληκτικό βιβλίο «Τα μονοπάτια των τραγουδιών» του Μπρους Τσάτουιν, εκδόσεις Χατζηνικολή, 1990. Ο Μπρους Τσάτουιν έζησε μια μυθιστορηματική ζωή, ταξιδεύοντας και γράφοντας. Περιέγραψε τους Αβορίγινες με τρόπο μοναδικό, δημιουργώντας μία νέα «σχολή» στην ταξιδιωτική λογοτεχνία. Το βιβλίο του με είχε μαγέψει όταν το διάβασα. Και κάθε φορά που το πιάνω στα χέρια μου, ταξιδεύω…Γιατί «ένα ταξίδι χιλίων μιλίων ξεκινά με ένα μόνο βήμα». Περισσότερα για τον Μπρους Τσάτουιν εδώ http://www.brucechatwin.co.uk/ και εδώ http://www.lifo.gr/mag/features/3364. Evi_monografi

“Καιρός πανιά, καιρός κουπιά…”

Ένα ταξίδι με το πλοίο της γραμμής κατάμεστο από κόσμο μπορεί -όσο κι αν αυτό ακούγεται παράξενο- να σε βάλει σε απόλυτη μοναξιά. Κάτι τέτοιες στιγμές, με τον Πειραιά πίσω σου σαν φθαρμένη ασπρόμαυρη γκραβούρα και τους γλάρους να προσπαθούν σχεδόν κάτω απ’ τη μύτη σου να τσιμπήσουν το κουλούρι του πιτσιρικά, συμβαίνει συχνά ν’ αφήνεις τις αισθήσεις σου τόσο ελεύθερες, ώστε να γίνεσαι ένα μ’ αυτές. Ακόμη και οι σκέψεις σου αποκτούν μια διάσταση χειροπιαστή, “μια γεύση τρικυμίας στα χείλη”(1), χρώμα, άρωμα και ήχο. Το ταξίδι παύει να είναι ένα όνειρο ενάντια στην πραγματικότητα. Γίνεται το ίδιο μια πραγματικότητα ονείρου. […]

Υπάρχει ακόμη η άλλη Ελλάδα. “Ο θαλασσινός άνεμος κι η δροσιά της αυγής υπάρχουν χωρίς να τα ζητήσει κανένας”. Ναι, σίγουρα. Αλλά ως πότε; “Καιρός πανιά, καιρός κουπιά…”. Ν’ αρχίσουμε ν’ ανησυχούμε.

Αυτά έγραφα τον Αύγουστο του 1993 στο περιοδικό “Νέα Οικολογία”, σε ένα από τα πρώτα κείμενά μου που δημοσιεύθηκαν σε έντυπο. “Έπεσα” πάνω του σήμερα τακτοποιώντας το αρχείο μου και με κατέκλυσαν συναισθήματα ανάμεικτα…

(1) Οδυσσέα Ελύτη, “Η Μαρίνα των βράχων”, Προσανατολισμοί, εκδόσεις Ίκαρος
(2) Γιώργου Σεφέρη, “Θερινό Ηλιοστάσι”, Ποιήματα, εκδόσεις Ίκαρος
Η φωτογραφία από το οικογενειακό μας άλμπουμ.

Kairos_pania_s